Arkadaşlar arası sıkıcı bir tartışma

Bugün size mektep arkadaşlarımın WhatsApp grubunda dün yaşadığımız tartışmayı aktarmak istiyorum.

Eminim ki, sizler de burada tartışılan konularla ilgili kendi aranızda sorular soruyor, tartışmalar yaşıyorsunuz.

Her şey mühendis bir sınıf arkadaşımızın sorduğu basit bir soru ile başladı. Sarıgül ailesinin fertlerinin tutuklanması ile de gündeme gelen ülkedeki “kara para” meselelerini çok da analiz edemeyen ve şaşkınlıkla izleyen arkadaşımız çok sıradan ve herkesin aklına gelen bir sual sordu.

MÜHENDİSTEN BASİT SORU

“Arkadaşlar, cehaletimi bağışlayın ama Nereden Buldun Yasası’nın olmadığı bir ülkede, kara para soruşturması nasıl yürütülüyor? Dedemden kaldı, babamdan kaldı, bir yerimden çıkarttım gibi yanıtlar verilemez mi, pek çok siyasetçide de bunu görmedik mi, Tansu Çiller’in meşhur hesabı gibi bir hesap açıklasalar kim ne diyebilir?” diye sordu.

Buna yanıt bir hukukçu arkadaşımızdan geldi. “Diyemez. Vergi Usul Kanunu’nda geliri ile mütenasip olmayan harcamaların vergisel açıdan incelenebileceğine ilişkin bir madde var. Ayrıca kara para aklamaya ilişkin düzenleme de mevcut. 5237 ve 5549 sayılı yasalarda benzeri durumların cezalandırılması ile ilgili hükümler var.”

MÜHENDİS SAF, HUKUKÇU REALİST

Mühendis arkadaşımız sormaya devam etti: “Memlekette geliri ile mütenasip yaşamayan o kadar çok insan var ki. Bugüne kadar kimseye soru sorulduğuna şahit olmadım. En basit örneği doktorlar, kuyumcular. 15 bin TL vizite ücreti olan doktor asgari ücretli kadar vergi ödüyor diye sık sık haber olur. Keza kuyumcular. Ben hiç bunlara bir şey dendiğini görmedim.”

Hukukçu arkadaşımız sıkılmadan yanıt vermeye devam etti. “İlgili Vergi Usul Yasası hükmünü özellikle kadükmüşçesine kullanıyorlar. Bu hüküm hem insanlara rahatsızlık vermiyor hem de gerektiğine sadece uygulayıcının uygun gördüğü kimselere karşı kullanılıyor” diye yazdı ve ekledi: “Sen hukukun eşit, gerekçeli ve isabetli olması gereken bir uygulama olduğunu düşünüyorsun. Bu saçma fikirleri senin kafana kim sokuyor?”

ARAYA GİREN ANARŞİST

Tam bu sırada Belçika’da yaşayan bir arkadaşımız Mikhail Bakunin’in bir aforizmasını paylaştı ve cuk oturdu. Tabii o cümleyi ben buraya yazamam. Ayıp olur. Hatta belki bu felsefi cümle bir suç olarak da görülebilir. Bakunin’i bilmeyenler için kısaca söyleyeyim, 19. yüzyılda yaşamış bir Rus siyaset filozofudur ve anarşizmin babası olarak da bilinir.

Konu uzayınca bu kez devreye Türkiye’nin bilinen vergi ve sigorta uzmanlarından biri ve aynı zamanda öğretim üyesi olan arkadaşımız “Cunta” girdi. Cunta lakabı ona 1980 darbesi sırasında takılmıştı. Çünkü babası sıkıyönetim komutanı bir orgeneraldi ve biz ona babasının yanında bile Cunta diye seslenirdik.

MALİYECİDEN KİTABİ YORUMLAR

Cunta bu tartışmaya vergi teorisi açısından bir boyut getirdi ve şöyle yazdı: “Maliyeci olarak ben bilebildiklerim kadarıyla katkı sunmaya çalışayım vakit bulmuşken. Uyku öncesi birer paragraf okusanız üç gece mışıl mışıl uyursunuz. Vergilemede iki temel yaklaşım vardır. Birisi kaynak teorisi. Burada muhtelif gelir kaynakları tek tek sayılır. Bunun dışında oluşan gelirler vergilendirilmez. Bir diğeri safi değer artışı yöntemidir. Burada kısaca bir vergi dönemi (genellikle bir mali yıl) içindeki gelirlerinin, o yıl içinde yaptığın harcama ve tasarruf artışından az olamayacağı yaklaşımıyla her türlü gelir de, kaynağı ne olursa olsun, vergilenir.

Bizim ülkemiz, Zekeriya Temizel döneminde 4369 sayılı yasa ile kaynak teorisinden safi değer artışı teorisine geçmiş idi. Ama yasa uygulanmadan Türkiye’de özellikle o zamanın ana akım medyası üzerinden büyük yaygara kopartıldı ve yüzde 40 olduğu iddia edilen vergi kayıp ve kaçağına dönük bu gelişme, 2001 krizinin de nedeni olarak yutturulup AK Parti iktidara gelir gelmez uygulamadan kaldırıldı.

Eskiye döndük ve gelirin kaynakları, ticari, zirai, serbest meslek kazançları ile menkul sermaye ve gayrimenkul sermaye iratları, ücretler ve sair gelir ve iratlar (arızi kazanç ve değer artış kazançları) olarak 7 kaynakla sınırlandı. Bu durum Türkiye gri listelere girince biraz problem olmaya başladı. Bu kez Vergi Usul Kanunu’nda gelirleri ile giderleri/harcamaları arasında uyumsuzluk olan kişilere yönelik doğrudan uygulanabilen İzaha Davet (VUK Madde 370) ve dolaylı bir yaptırım süreci olan Re'sen Vergi Tarhı (VUK Madde 30) mekanizmaları ile çözüm getirilmeye çalışıldı.

İzaha Davette (VUK Madde 370) Vergi idaresi; banka hesap hareketleri, kredi kartı harcamaları, tapu ve araç alımları gibi verileri analiz ederek mükellefin beyan ettiği gelir ile yaptığı harcamalar arasında net bir tutarsızlık görürse mükellefi izaha davet ediyor. Mükellefe resmî bir yazı gönderilerek aradaki farkın (örneğin düşük gelir beyan edilmesine rağmen lüks harcamalar yapılması veya mülk edinilmesi) kaynağını yasal belgelerle açıklaması isteniyor. İlk kez geçen sene yapay zeka da kullanarak bir hayli kişiye yazı yazdılar.

Teorik olarak yapılan izahat yeterli bulunmazsa veya süresinde cevap verilmezse, konu doğrudan vergi incelemesine sevk ediliyor. Ancak safi artışın kaynak teorisinden farkı şu: ikincisinde gelirin vergilendirilebilmesi için yukarıda yazdığım gibi belirli bir üretim faktöründen (emek, sermaye, teşebbüs) sürekli veya dönemsel olarak doğması gerekir. Kanunda sayılmayan, kaynağı belirsiz salt malvarlığı artışları (bazı istisnalar hariç) gelir sayılmaz.

Safi değer artışında ise dönem başı ve dönem sonu malvarlığı arasındaki tüm olumlu farkların (kaynağına, sürekliliğine bakılmaksızın) vergiye tabi tutulması otomatik bir işlemdir. Dolayısıyla vergi beyanlarında servetin beyanına ilişkin bilgiler de bulunur. Misal, bizde değer artışında gayrimenkulünü 5 yıl müddetle elinde tutmuşsan, satışta oluşan değer artışı vergilenmez. Dolayısıyla mükellef açıklamaları genelde dedemden kalan arsayı sattım, oğlumun sünnetinde gelen altınları bozdurdum gibi gerekçelendirilebilir, kılıfına sokulabilir. Ama istenirse tabii ki etkili bir yöntemdir. Daha çok hiç mükellefiyeti olmayanı değil de beyan edeni eksik beyan nedeniyle yakalarsın. Diğerinde değer artışları da direkt vergilendiği için idare izaha davetle filan uğraşmadan vergiyi tarh eder.

Bizde iki sorun var. Birincisi, izaha davet her kanun maddesi gibi adamına göre uygulanır, zira idarenin takdir yetkisi geniştir. İkincisi, ben artık kamunun savurganlığının daha önemli olduğunu düşünüyorum. Ne kadar vergi toplarsan topla savurganlığa yetişmez.”